Op pad met Jan Hanze
Het Jan Hanzepad, op weg naar de stad, links in de verte de Westertoren (1837).
Wie een beetje bekend is met de geschiedenis van Amsterdam Oud-West, is zijn naam zeker tegen gekomen: Jan Hanze (Hanzen, Hanssen). In 1564 kocht Jan Hanze bij de Kostverlorenkade een stuk land met daar langs een pad. Dat pad verbond de Kostverlorenkade met het Singel en zo met de Dam, het hart van de oude stad. Het pad werd bekend als het Jan Hanzepad. Een beetje puzzelen leerde mij dat de route van dat pad ook nu nog goed te volgen is. Onderweg is er slechts een enkele hindernis, waarover later meer.
In de 16e-eeuw lag het pad buiten de muren van de oude stad en het eerste deel van het pad lag zelfs buiten de grens van Amsterdam (de gele lijn in de afbeelding hieronder). Voor een handelaar als Jan Hanze was deze plek aan het water en op een relatief korte afstand van de stad – minder dan een uur lopen - aantrekkelijk. Dat viel snel ook anderen op. Een paar decennia later zou het in deze omgeving wemelen van de molens en industriële activiteit.
De Stads- en Godshuispolder rond 1640 met daarop aangegeven het eerste deel van het Jan Hanzepad.
Van de Jan Hanzenstraat naar de Potgietersstraat
Het pad begint op het speelplaatsje op de hoek van de Kostverlorenvaart en de Jan Hanzenstraat, restant van het vroegere Jan Hanzepad. De kleine gebouwen die hier en daar tussen de huizen staan doen herinneren aan vroegere tijden. De Jan Hanzenstraat is een korte straat, al snel verandert de naam in Bellamyplein. Er zullen nog vele naamswisselingen volgen. Bij het Bellamyplein is nog duidelijk te zien dat het hier vroeger een polder was.
Gezicht op moes- en tuingronden van het latere Bellamyplein, gezien in de richting van de stad.
De straat is inmiddels opgehoogd, maar de ingang van de huizen ligt nog steeds een stuk lager, op polderniveau. Het Bellamyplein is gebouwd op de plek waar eerder de Kwakerspoel was, een industriegebied met 14 zaagmolens. Aan het einde van de 18e-eeuw werd de Kwakerspoel steeds meer ook een uitgaansgebied voor de burgerij. Er kwamen herbergen en uitspanningen.
De dorpse Bellamystraat met kleine huisjes met voortuintjes - geannexeerd door Amsterdam in 1896 – zijn het bekijken waard. Net als de Hallen, nu een culturele hub, ooit een remise van de tram.
Het Bellamyplein wordt de Kwakersstraat en vervolgens het Kwakersplein. Dit was in de 20e-eeuw het domein van de Stadsreinigingsdienst. Op het plein staat een beeld van De Ratelaar, een ode aan de Amsterdamse vuilnisman. De ratelaar liep vroeger vooruit om de bewoners te waarschuwen dat het vuil buiten kon worden gezet.
Het Kwakersplein gaat over in de Potgietersstraat, waar in de 19e-eeuw de uitspanning De Keizerskroon was. Later in die eeuw werd hier een woonwijk aangelegd, er kwamen huizen en scholen.
De Potgieterstraat eindigt bij de Singelgracht, aangelegd in de eerste helft van de 17e-eeuw als verdedigingslinie van de nieuwe, met de grachtengordel uitgebreide stad. Door deze zogeheten derde aanleg stopte het Jan Hanzepad hier. Er kwam bij de Potgietersstraat geen brug over de Singelgracht. De wandelaar had de keuze om linksaf naar de Bloemgracht te lopen of rechtsaf naar de Leidsepoort. Pas daar waren er bruggen.
De Potgietersstraat en de twee bruggen in blauw. Bij de derde aanleg was er eerst een (tijdelijke) Leidsepoortbrug aan de Prinsengracht (in paars). Toen in de tweede helft van de 17e-eeuw de vierde aanleg werd gerealiseerd, verhuisde de Leidsepoortbrug naar de schans.
Van de Lauriergracht naar de Dam
Rond 1880 begon de bebouwing van de Potgieterstraat en omgeving. Er kwam in de buurt een pontje en vervolgens een tijdelijke loopbrug over de Singelgracht. In 1890 volgde een echte brug bij de Kinkerstraat. Daar kunnen we nu de Singelgracht oversteken en vervolgens naar de Lauriergracht lopen om het Jan Hanzepad verder te volgen (het 16e-eeuwse Jan Hanzepad liep iets ten noorden van de Lauriergracht).
De 17e-eeuwse Lauriergracht was oorspronkelijk een industriegracht. Ook vonden kunstenaars er een woon- en werkplaats en werden er enkele weeshuizen gebouwd. Zo werd in 1630 op het voormalige Jan Hanzepad het Waalse weeshuis gebouwd.
Aan het einde van de Lauriergracht verandert de richting van de straten. De straten in de grachtengordel volgen niet de oude sloten en paden. Die zijn hier verdwenen.
Jan Hanze moest in de 16e- eeuw ongeveer hier een keuze maken bij welke stadspoort hij de oude stad binnen wilde gaan. Hij kon rechtdoor gaan naar de Torensluis, toen nog een houten wipbrug, of wat westelijker afslaan naar de Gasthuismolenbrug. Wij hebben geen keuze, het pad naar de Torensluis is verdwenen en we worden via de negen straatjes naar de Gasthuismolenbrug geleid. Daar kun je het Singel oversteken en dan via de Paleisstraat naar de Dam lopen.
Op de foto is duidelijk te zien dat de Gasthuismolenbrug, net als de Torensluis, geen hoofdpoort was. De houten brug kon in geval van dreiging worden afgebroken, en de kleine poort kon snel worden dichtgemetseld.
Bronnen:
Beeldbank Amsterdam
https://onsamsterdam.nl/artikelen/altijd-reuring
Amsterdam verdedigd, Open Monumentendag 2004
Rob van Reijn en Maarten Hell, De ommuurde stad